Het harmonium is een bescheiden instrument met een rijke geschiedenis. Opgekomen in de vroege negentiende eeuw als goedkoop alternatief voor het pijporgel, vond het zijn weg naar duizenden huiskamers, kerken en schoollokalen over de gehele wereld. Twee systemen stonden tegenover elkaar: het Europese drukwindharmonium, met een krachtige volle klank, en het Amerikaanse zuigwindorgel — het American Organ — zachter en ronder van toon, bij uitstek geschikt voor de huiselijke sfeer.
Hieronder treft u een beknopte tijdlijn van de belangrijkste momenten in de geschiedenis van het harmonium, gevolgd door een afzonderlijk overzicht van de firma J. van der Tak & Co. te Rotterdam — de maker van de catalogus uit 1911 die in onze collectie bewaard wordt.
Reeds vóór onze jaartelling werden in het Verre Oosten blaasinstrumenten gebouwd met doorslaande tongen — het mechanische beginsel waarop later het harmonium zou worden gebaseerd. Hoe deze kennis in Europa terechtkwam, is niet met zekerheid vastgesteld.
Een zekere Peaseley verkrijgt in de Verenigde Staten een patent op een instrument geschikt voor zowel druk- als zuigwindbalg. Dit vormt een vroeg fundament voor wat later het American Organ zou worden.
De Fransman Alexandre François Debain construeert het eerste instrument op basis van drukwind met doorslaande tongen en patenteert de naam harmonium in 1842. Het drukwindharmonium ontwikkelt zich vooral in Europa, met name in Frankrijk en Duitsland.
Henry Mason en Emmons Hamlin richten in Boston de firma Mason & Hamlin op. Zij groeien uit tot een der meest gerenommeerde fabrikanten van zuigwindharmoniums ter wereld, beroemd om hun uitstekende toonreeds en fraai afgewerkte kasten. In Europa worden hun instrumenten verkocht via handelaren als Metzler & Co. te Londen.
Jillis van der Tak, houder van een ijzerwaren-winkel aan de Leuvehaven te Rotterdam, koopt samen met timmerman J. van Gelderen een Séraphin-orgel om de werking ervan te bestuderen. Samen besluiten zij dergelijke instrumenten te gaan produceren — en zo begint de geschiedenis van de grootste Nederlandse harmoniumfabriek ooit.
Op de Wereldtentoonstelling van 1873 in Wenen presenteert Mason & Hamlin haar zuigwindorgels aan een breed Europees publiek. De instrumenten maken grote indruk. Nederlandsche handelaren — waaronder Van der Tak — zien de mogelijkheden en beginnen deze orgels te importeren.
Omstreeks 1880 verlaat een Mason & Hamlin Style 109 de fabriek in Boston. In maart 1882 wordt het geschonken aan voorzanger Scott Paterson in Reawick, Shetland. Het metalen naamplaatje getuigt nog steeds van die schenking. Lees het volledige verhaal →
Jillis van der Tak sluit zijn werkplaats voor drukwindharmoniums en richt zich volledig op de productie van zuigwindorgels naar Amerikaansch systeem. De fabriek wordt omgedoopt tot American Organ Co. — een naam die bewust de allure van de populaire Amerikaanse instrumenten oproept, terwijl de orgels gewoon in Rotterdam worden vervaardigd.
In een advertentie meldt Van der Tak dat de fabriek bezig is met haar 10.000e harmonium — een indrukwekkend getal dat de enorme productie van de Rotterdamsche fabriek onderstreept.
Op 1 October 1911 verschijnt een nieuwe geïllustreerde prijs-courant van de American Organ Co., met modellen als de Baby, Mignon, Nova, Simplex, Favorite, Excelsior, Juliana, Victoria en het Pedaalorgel. Een exemplaar bevindt zich in onze collectie. Bekijk de catalogus →
De oprichter en drijvende kracht achter de firma overlijdt op 83-jarige leeftijd. De fabriek zet haar werkzaamheden voort onder zijn erfgenamen.
Na ruim zestig jaar sluit de firma J. van der Tak & Co. haar deuren. De grootste Nederlandse harmoniumfabriek ooit heeft haar laatste instrument verlaten. Met haar sluiting eindigt een tijdperk in de Nederlandsche muziekinstrumentenindustrie.
De productie bij de overgebleven fabrieken daalt gestaag. Componist Willem Pijper typeerde het harmonium als "de snotverkouden stem der christenheid". Na de Tweede Wereldoorlog is de fabricage van nieuwe instrumenten vrijwel geheel gestaakt.
De laatste decennia is een voorzichtige herleving zichtbaar. Harmoniumverenigingen, restaurateurs en verzamelaars zorgen voor hernieuwde aandacht. Het Harmonium Museum Nederland in Raalte beheert een unieke collectie. Ook kleine privé-collecties zoals Het Orgelhuisje dragen bij aan de herinnering aan dit bijzondere instrument.
Jillis van der Tak (1830–1913) begon zijn loopbaan als ijzerwarenhandelaar aan de Leuvehaven te Rotterdam. Zijn fascinatie voor het harmonium bracht hem ertoe om samen met timmerman Van Gelderen de productie ter hand te nemen. De firma groeide uit tot de grootste harmoniumfabriek van Nederland, die in haar gloriedagen duizenden instrumenten per jaar produceerde voor de binnenlandsche markt en voor export.
Rond 1884 maakte de firma de strategische keuze om over te stappen op het zuigwindsysteem naar Amerikaansch voorbeeld. De naam American Organ Co. was bewust gekozen: het riep de klank en allure op van de populaire Amerikaanse instrumenten, terwijl de orgels gewoon op Rotterdamsche bodem werden vervaardigd.
Bronnen: Harmonium Museum Nederland · Wikimedia Commons · harmoniums.com · digibron.nl · harmoniummuseumnederland.nl
† Gegevens zijn zo nauwkeurig mogelijk samengesteld doch kunnen onvolledigheden bevatten.