Een harmonium dat past in een kofferbak — dat was het idee achter de Mannborg koffer-orgels. Ingeklapt heeft het de afmetingen van een stevige reiskoffer. Uitklapt zie je een volledig klavier, een stel registers en twee trappers. Trap je die af, dan stroomt er lucht langs kleine metalen tongen die gaan trillen en samen een warme, een beetje nasale klank voortbrengen die je meteen herkent als je hem eenmaal gehoord hebt.

Het instrument is gemaakt door de firma Mannborg uit Leipzig, opgericht in 1889 door de Zweedse vakman Theodor Mannborg. Hij was de eerste in Duitsland die harmoniums bouwde op het Amerikaanse zuigwindsysteem — zachter en ronder van klank dan de traditionele Europese instrumenten. De kofferuitvoering was een logisch gevolg van zijn vindingrijkheid: een volwaardig instrument dat je gewoon mee kunt nemen.

Het exemplaar in onze collectie stamt uit 1965, en is daarmee een laat product uit de lange geschiedenis van de Mannborg-fabriek. In dat jaar stond Leipzig nog aan de andere kant van het IJzeren Gordijn, in de DDR, maar het instrument bereikte toch de wereld daarbuiten — en dat gold niet alleen voor dit ene exemplaar.

Het meest beroemde optreden van het kofferharmonium in de popmuziek dateert eveneens uit 1965. Op 20 oktober van dat jaar zaten de Beatles in Studio Two van de Abbey Road Studios in Londen, druk bezig met de opnamen voor hun nieuwe single. Op een gegeven moment ontdekte de groep een Mannborg harmonium dat ergens in een hoek van de studio stond — Abbey Road had het instrument in huis als onderdeel van het vaste studio-arsenaal. Paul McCartney herinnerde zich later: "We found an old harmonium hidden away in the studio, and said: 'Oh, this'd be a nice colour on it.' We put the chords on with the harmonium as a wash, just a basic held chord, what you would call a pad these days."

Het nummer was We Can Work It Out. John Lennon speelde het Mannborg harmonium in — niet één keer, maar twee keer, als overdub. Het resultaat is te horen in de verses van het nummer: een zacht, bijna orgelachtig klankbed onder de stem van McCartney. Op foto's van de opnamesessies is te zien dat het Abbey Road-exemplaar een groter type betreft, met registers — een heel ander type dan het compacte kofferharmonium in onze collectie. Mannborg maakte beide varianten, en het is het merk dat verbindt. Muziekcriticus Ian MacDonald schreef later over Lennons spel: "Lennon's passages are so suited to his harmonium that it's hard to imagine them not being composed on it."

De single verscheen op 3 december 1965, als dubbelkant-single met Day Tripper. In het Verenigd Koninkrijk ging hij meteen naar nummer één. In de Verenigde Staten deed hij hetzelfde — en verbrak hij het record van zes opeenvolgende nummer-één-noteringen voor The Beatles. In de bijbehorende promotiefilmpjes is te zien hoe Lennon achter het harmonium zit. Een gewone opname-dag in Abbey Road, en toevallig een oud harmonium in de hoek van de studio — zo klinkt het instrument op een van de meest verkochte singles aller tijden.

Ook in de klassieke muziek heeft het kofferharmonium zijn fans. De Groningse broers Euwe en Sybolt de Jong slepen al jaren twee Mannborg-kofferorgels mee naar hun concerten en spelen er van alles op — van Bach tot luchtige dansmuziek. Hun cd Koffers vol met Bach, opgenomen in 2018 in de Grote Kerk van Veenhuizen, werd door De Concertzender uitgeroepen tot cd van het jaar 2019.